Chương 2: Kiến Trúc Thông Tin – Nền Móng Thầm Lặng Của Trải Nghiệm
Tìm hiểu các nguyên tắc cơ bản về UX design và cách áp dụng chúng trong thực tế
Chương 2: Kiến Trúc Thông Tin – Nền Móng Thầm Lặng Của Trải Nghiệm
Không một sản phẩm nào tốt nếu người dùng không biết họ đang ở đâu, và phải đi về đâu
Sau buổi học đầu tiên, An tiếp tục tìm đến Thầy. Hôm ấy Thầy không mang theo compa hay cuốn sổ nữa. Thay vào đó, Thầy dẫn An đến trước một tòa thư viện cổ rộng lớn.
Trông nó uy nghi, nhưng khi bước vào bên trong, An sững người: Không có một cuốn sách nào. Chỉ có các hành lang dài, các ngã rẽ, các biển chỉ dẫn.
Thầy hỏi: “Nếu đây là lần đầu con đến, con có biết phải đi đâu không?”
An lắc đầu.
Thầy mỉm cười: “Vậy con đã hiểu lý do ta đưa con đến đây.”
2.1. Kiến trúc thông tin là nền móng, không phải chi tiết phụ
Thầy chỉ tay lên những tấm biển hướng dẫn treo cao:
Khu tra cứu
Khu đọc tài liệu
Khu nghiên cứu chuyên sâu
Khu lưu trữ cổ
Phòng hội thảo
Thầy nói:
“Một sản phẩm cũng giống thư viện này. Khi thông tin không được tổ chức logic, người dùng sẽ cảm thấy lạc lối dù giao diện có đẹp đến mấy.”
Đó chính là Information Architecture (IA) – bộ khung tổ chức mọi thông tin để người dùng:
định vị được mình đang ở đâu
đoán được nơi cần đến
tìm được đúng thứ họ cần mà không bị phân tâm
IA chính là bản đồ não bộ của sản phẩm. 2.2. Vì sao IA quan trọng đến vậy?
Thầy giải thích:
“Người dùng không bước vào sản phẩm để khám phá. Họ bước vào để hoàn thành nhiệm vụ. IA xấu khiến nhiệm vụ bị gián đoạn. IA tốt khiến sản phẩm trở nên vô hình.”
IA giúp:
giảm thời gian tìm kiếm
giảm lỗi
giảm tỉ lệ thoát
tăng hiệu suất sử dụng
tăng sự hài lòng
Và quan trọng nhất: IA quyết định cảm giác ‘tự nhiên’ của trải nghiệm, thứ mà người dùng không nói ra nhưng luôn cảm nhận được.
2.3. Khi người dùng lạc đường – vấn đề chung của 90% sản phẩm
Thầy dẫn An đi sâu hơn vào hành lang. Các biển chỉ dẫn bắt đầu thiếu logic: Khu A dẫn sang C, rồi quay ngược về B.
An mất phương hướng ngay lập tức.
Thầy hỏi:
“Con cảm thấy sao?”
– Con… thấy chán nản. Không biết tiếp theo phải đi đâu.
Thầy gật đầu:
“Trong sản phẩm số, người dùng cũng cảm thấy như vậy khi IA không rõ ràng. Nghĩa là sản phẩm đã thất bại trước khi họ nhìn thấy UI đẹp.”
UX không bao giờ có thể tốt nếu IA sai.
2.4. Các cấu phần chính của IA
Thầy đưa An một tấm bản vẽ cũ – sơ đồ “kiến trúc” của thư viện, và giải thích từng phần.
- Organization System – Hệ thống tổ chức
Cách nhóm nội dung:
theo chức năng
theo chủ đề
theo nhiệm vụ
theo đối tượng người dùng
- Navigation System – Hệ thống điều hướng
Cách người dùng di chuyển:
Global navigation
Local navigation
Breadcrumb
Filter & search navigation
- Labeling System – Hệ thống đặt tên
Tên mục phải:
ngắn
rõ
quen thuộc
không mơ hồ
(Tên mục tốt hơn là: “Hóa đơn” thay vì “Quản lý tài chính đầu vào”.)
- Search System – Hệ thống tìm kiếm
Giúp người dùng rút ngắn công sức trong ứng dụng phức tạp.
2.5. IA trong thực chiến – bài học từ sai lầm của nhiều đội dự án
Thầy ngồi xuống ghế đá, kể cho An nghe một câu chuyện:
Ngày xưa, có đội phát triển app quản lý bán hàng. Họ bổ sung hàng chục tính năng nhưng người dùng luôn phàn nàn:
“Khó tìm chức năng chỉnh sửa.”
“Không nhớ là tính năng nằm ở đâu.”
“Làm mãi không xong việc.”
Sau cùng họ nhận ra: UI đẹp nhưng IA hoàn toàn sai.
Họ đã nhóm tính năng theo bộ phận nội bộ, thay vì nhóm theo nhiệm vụ thực tế của người dùng.
Đó là bài học cho mọi nhà thiết kế:
IA phải dựa vào người dùng, không dựa vào tư duy nội bộ. 2.6. Card Sorting – bài học từ người dùng
Thầy lấy ra 20 tấm thẻ giấy. Mỗi thẻ viết một tính năng. Thầy bảo An:
“Đây là một ví dụ về card sorting. Chúng ta sẽ ghi từng tính năng lên một tấm thẻ, rồi nhờ người dùng xếp chúng thành nhóm theo cách họ hiểu.”
An thử. Rồi Thầy gọi ba người dân trong làng thử nhóm.
Kết quả của họ khác hẳn An. Và cả ba người lại… giống nhau.
Thầy cười:
“Đó chính là Card Sorting. Người làm UX không phỏng đoán. Người làm UX xác minh.”
Card sorting giúp:
hiểu cách người dùng nhóm thông tin
thiết kế IA đúng mô hình tư duy thực tế
2.7. Sơ đồ site map – bản đồ của sản phẩm
Thầy đưa An một sơ đồ phân tầng:
trang chính
trang con
trang con của trang con
dòng điều hướng chính
đường tắt
các flow liên kết
Thầy dạy:
“Mỗi đường nối là một bước trong suy nghĩ người dùng. Bất cứ bước nào thừa đều làm họ tụt hứng.”
An ghi nhớ: Site map là khung xương – nếu sai, UI không thể cứu vãn.
2.8. IA tạo cảm giác “dễ dùng” ngay từ lần đầu
Thầy nói nhẹ:
“Khi IA tốt, sản phẩm trở nên tự nhiên. Người dùng không phải nghĩ. Họ không cần học. Mọi thứ ở đúng vị trí mà họ mong đợi.”
Đó là cảm giác:
tìm được thứ mình cần ngay
không bị ngắt mạch
không hoang mang
không bối rối
Đó chính là cảm giác “dễ dùng” mà nhiều sản phẩm theo đuổi nhưng ít sản phẩm đạt được.
2.9. Khoảnh khắc An nhận ra “bản chất thật của IA”
Trên đường rời thư viện, An hỏi Thầy:
– Thưa Thầy, IA có phải là công việc của nhà thiết kế không? Hay là của đội nội dung? Hay của đội sản phẩm?
Thầy nhẹ nhàng:
“IA là công việc của bất kỳ ai tham gia xây dựng trải nghiệm. Nhưng người thiết kế phải là người nắm giữ bức tranh tổng thể. Vì họ là người duy nhất thấy được toàn bộ câu chuyện của người dùng.”
IA không chỉ là kỹ thuật. IA là tư duy tổ chức. Là triết lý thiết kế lấy con người làm trung tâm. Là nền móng cho mọi UI, mọi flow, mọi tương tác.
An đã hiểu: Trước khi vẽ một pixel, trước khi chọn một màu, người làm thiết kế phải xây dựng kiến trúc thông tin trước.
Tóm tắt kiến thức cốt lõi của Chương 2
Để người đọc blog nắm rõ bức tranh IA trong UX:
IA giúp người dùng:
không bị lạc
không thấy rối
không phải đoán
tìm được thứ họ cần nhanh
hoàn thành nhiệm vụ hiệu quả
IA gồm:
tổ chức thông tin (organization system)
điều hướng (navigation system)
hệ thống đặt tên (labeling system)
hệ thống tìm kiếm (search system)
site map (sơ đồ sản phẩm)
Phương pháp chính:
Card sorting
Tree testing
Content audit
Competitor analysis
Vai trò của IA:
Quyết định 50% sự dễ dùng
Tạo nền móng cho UI
Giảm công sức dev/BA
Tăng độ rõ ràng của sản phẩm
Giảm chi phí thay đổi về sau